زمینه های فکری و قدرت تفکر طراح در حین فرآیند طراحی از جمله مباحثی است که امروزه تحت تاثیر روان شناسی شناخت گرایی مطرح می باشد. گونه های فکر کردن و رویکردهای اتخاذ شده از سوی طراح نقش مستقیمی در فرآیند تفکر سیر از سوال به جواب داشته و نتیجه آن در محصول طراحی مشهود می باشد. در این بین ضرورت دارد تا مدرسین طراحی و برنامه ریزان آموزشی در رشته معماری، با خصوصیات فکر کردن و چگونگی امکان بهره گیری از استعداد های دانشجویان آشنا شده و در خصوص دستیابی به راه کارهای آموزشی اقدام نمایند.این مقاله ضمن معرفی انواع حالت های فکر کردن بطور عام، اقدام به معرفی فکر کردن در طراحی بطور خاص می نماید و در انتها نیز با معرفی الگوی تعاملی، به اهمیت بهره گیری از این الگو در روش شناسی آموزش طراحی معماری می پردازد.

یک طرح معماری زمانی ممکن است به واقعیت نزدیک شود که بتوان آن را عملی کرد. در این مسیر هدفی که طراحی باید در پی آن باشد به نوعی به منصه ظهور رسانیدن ارزش ها و باورهاست و زمانی این امر تحقق می یابد که در جامعه ارزش های متعالی و والا پایدار شود. پس طراحی با این فکر که فرد فقط خودش را راضی کند متفاوت، بلکه متضاد با اهداف فوق است. صرف تفکر فردی طراحی و دوری گزیدن از تفکر اجتماعی ما را از این هدف دور می کند. البته در این راه برخی از عوامل همچون خلاقیت می تواند تا حد بسیار زیادی به ایجاد روندی مطلوب و پیدایش طرحی زیبا کمک کند.تفکر طراحی ممکن است راه جدیدی برای کنار هم قرار دادن عناصر شناخته شده باشد، یا اینکه مفاهیم جدیدی را مطرح کند. این موضوع تنها در مورد کارهای حسی صادق نیست. باید دانست که طراحی در تمام کارهای روزمره حتی فعالیت های فکری فرد نیز ممکن است تاثیر بگذارد و مفید باشد.به طور مثال، دیدگاهی که در ارایه طرحی از یک شهر جدید یا ایده نوینی از دموکراسی در جامعه مطرح می شود و در واقع راه هایی نوین برای نیل به مفاهیم جدید و نیز طبقه بندی مناسب ارایه می کند، که هر یک به جای خود در جامعه مهم و تاثیرگذار است. در بحث طراحی معماری در واقع ما با دو مقوله مواجهیم: یکی طراحی کردن و خلق فضا و دیگری، که مهمتر است، داشتن تفکر طراحی است. زیرا بدون داشتن تفکر فرایندی دستیابی به محصول معماری بی ارزش است.لذا با توجه به اهمیت تفکر طراحی، در این مقاله نخست نگاهی اجمالی می اندازیم به تحقیقات و دیدگاه محققان و پژوهشگران دنیا درباره تفکر طراحی، و سپس الگوها و نظریه های طراحی را نقد و بررسی کنیم. در آخر نیز با ارزیابی مطالعات به عمل آمده و بررسی شیوه های مطلوب جهت دستیابی به مهارت های تفکر طراحی، نتایج لازم ارایه می شود.

1پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی آموزش برنامه درسی کار و فناوری با تأکید بر رویکرد تفکر طراحی بر عادتهای ذهنی دانش ­آموزان انجام شده است. روش پژوهش شبه ­آزمایشی با طرح پیش ­آزمون ـ پس ­آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری پژوهش را همه دانش ­آموزان دختر شهرستان بهارستان در سال تحصیلی 1400-1399 تشکیل داده ­اند. نمونه ­گیری به شیوه در دسترس به شکل گروههای طبیعی به تعداد 120 دانش ­آموز از 6 کلاس بوده است. دو کلاس پایه هفتم، دو کلاس پایه هشتم و دو کلاس پایه نهم در دو گروه آزمایش و کنترل هرکلاس 20 دانش ­آموز قرارگرفتند. داده ها از طریق پرسشنامه عادتهای ذهنی کاستا و کالیک (2000) گردآوری شده و پایایی آن با آلفای کرونباخ محاسبه و با درصد 0/85 مورد تأیید قرار گرفته است. دوره آموزش مبتنی بر تفکر طراحی 12 جلسۀ 35 دقیقه ­ای روی گروه آزمایش اجرا شده است. داده ­ها با آزمون تحلیل کوواریانس بررسی شده است و یافته ­ها نشان می­ دهند که آموزش مبتنی بر تفکر طراحی بر افزایش عادتهای ذهنی مؤثر است. به طورکلی به ­کارگیری ظرفیت تفکر طراحی در آموزش کار و فناوری، می­ تواند در میان دانش ­آموزان زمینۀ مطلوبی را برای شکل­ گیری و تقویت توانایی ایجاد عادات ذهنی مثبت همانند حل مسئله و تفکر خلاق، تفکر انتقادی، فراشناخت، یادگیری مادام ­العمر، انعطاف­ پذیری در رفتار وتفکر، همدلی و درک متقابل فراهم کند.

بیان مساله: اندیشیدن در ارتقاءِ کیفیتِ فضاهای زیست انسان، نیازمند توجه به ساحت معانی در طراحی معماری است و غنابخشی به آثار طراحی معماری نیازمند رشدِ مهارت های تفکر در طراحان است. پژوهش های صورت گرفته در حوزۀ «تفکر طراحانه- طراحی»، که از حوزه های مطالعاتی در طراحی پژوهی می باشد، به چگونگیِ اندیشیدنِ طراحان در مواجه با مسائل، مشکلات و چالش های طراحی می پردازد. تقویت مهارتِ اندیشیدن طراحانه، می تواند زمینه ساز ارتقاء کیفیت آثار معماری گردد. سوال تحقیق: پژوهش به این پرسش اصلی می پردازد که چگونه می توان از ساختارهای نظری الگوواره تفکر طراحانه و مدل های عملی آن، برای ارتقاء در فرایند طراحی معماری بهره گرفت؟اهداف تحقیق: هدف پژوهش، درکِ چگونگی اثربخشیِ الگوواره تفکر طراحانه-طراحی در غنابخشی به آثار معماری و ارتقاء فرایند طراحی، به ویژه در آموزش، بوده است؛ از این رو به بررسی چشم اندازهای نظری الگوواره تفکر طراحانه، مدل های شناخته شدۀ تفکر طراحی و تحلیل نسبت میان آن ها پرداخته است.روش تحقیق: در روش انجامِ این پژوهش ابتدا از راهبردهای تطبیقی به منظور مقایسه میان گفتمان های نظری الگوواره تفکر طراحانه و مقایسۀ مدل های مختلف تفکر طراحی استفاده شده است. نتایج این بخش، پژوهش را به سوی مفاهیم اصلی در چارچوب های نظری الگوواره تفکر طراحانه، مشخصه های کلیدی در مدل های تفکر طراحی، و هم چنین شناساییِ مدل هایی که می توانند در فرایند طراحی معماری اثر بخش گردند، رهنمون ساخت. در تحلیلِ نسبت میان ساختارهای نظری و مدل های عملی، استدلال منطقی به کار رفته است؛ و در نهایت با استفاده از استدلال منطقی و تحلیل محتوا، با هدفِ تلاش برای رفعِ موانع و با توجه در مدل هایی که می توانند در فرایند طراحی معماری راهگشا گردند، امکانِ شکل گیریِ مدلی کل نگر و یکپارچه از تفکر طراحانه- طراحی برای طراحی معماری مطرح شده است.مهم ترین یافته ها و نتیجه گیری تحقیق: یافته های مقاله نشان می دهد که شکافِ میان ساختارهای نظریِ تفکر طراحانه و مدل های تفکر طراحی نه تنها غیر طراحان، بلکه طراحان را در بهره گیری از این الگوواره دچار اشکال ساخته است؛ و لازم است تا اثرگذاری و تعامل میان آنها به دقت مورد توجه قرار گیرد. نتایج در قالب جدولی به منظور توجه به سطوح مختلف(پنجگانه) الگوواره، سپس پیشنهادی از شکل اولیۀ یک مدل طراحی معماری مبتنی بر الگوواره تفکر طراحانه- طراحی و هم چنین بیان ویژگی های کلی این مدل ارائه شده است. مدل پیشنهادی اولیه، مدلی پنج مرحله ای برای حل مسائل پیچیده طراحی معماری است که مسئله ها و راه حل ها را با نگاه انسان محور جست و جو می کند؛ و به یکپارچگیِ حاصل از نگاه کل نگر و تفکر سیستمی اشاره دارد و می تواند در ارتقاء آموزش طراحی معماری نیز موثر گردد.

بیان مسئله: لازمه ی طراحی شهری نوعی همکاری است که کنشگران در آن بتوانند ضمن ایجاد درک مشترکی از فعالیت هایشان در یک فرایند یکپارچه ی منطقی، به ماهیت نوآورانه راه حل های طراحی پاسخ دهند. این مهم عمدتاً با تعارضاتی مواجه است، زیرا علیرغم کاربرد روش‍های علمی و همکارانه قبل از مرحله تولید طرح، بخش طراحی غالباً به صورت بخشی و مجزا، از سوی طراحان و بدون همکاری معنادار سایر کنشگران انجام می شود. به گونه ای که محصول طراحی با حداقل تعامل و با رویکرد "دانای کل" و  "جعبه سیاه  طراحی" به وجود می آید. هدف: هدف از این تحقیق ارائه چارچوب مفهومی برای عملیاتی کردن فرایند طراحی شهری همکارانه در مرحله تولید طرح با تعامل کنشگران است. روش: این موضوع با واکاوی دو رهیافت عقلانیت همکارانه و تفکر طراحی انجام شده است که مورد دوم کمتر در طراحی شهری و بیشتر در سایر حوزه های طراحی مورد توجه بوده است. یافته ها: یافته های این تحقیق که در قالب گام های هشتگانه تبیین شده است، نشان می دهد مرحله طراحی، خود فرایندی چندی بعدی، چند سطحی و چند عاملی است که نیازمند چرخه ای متوالی از مفهوم سازی، ساخت و پردازش ایده، ارائه راه حل ها و ارزیابی آنهاست. نتیجه­ گیری: فرایند طراحی همکارانه بر پایه یادگیری، شبکه ای از تعامل و تصمیم گیری را بین کنشگران شامل مدیران و متولیان، متخصصین و تهیه کنندگان طرح اعم از طراح شهری و یا سایر حوزه های مرتبط، سرمایه گذاران، و کاربران به وجود می آورد که با استفاده از مهارت های اجتماعی و فنآورانه، چالش بین استفاده از روش های علمی و کشف و شهودی را در طراحی شهری به حداقل رسانده و بستر  مشارکت خلاقانه ای را در طراحی شهری (در مرحله تولید طرح) فراهم می‍کند. 

تفکر طراحی به بررسی شیوه عمل طراحان می پردازد و با تفسیر آن سعی بر کشف و معرفی الگوهای متداول دارد. مطالعات متعددی در این زمینه انجام شده است. با این وجود جای خالی منابع داخلی همچنان مشهود است. تفاوت در آراء و خلا مطالعات تطبیقی در این بین به برداشت های ضعیف و ناقص از تفکر طراحی انجامیده است. تبلور درکی یکپارچه از چیستی تفکر طراحی، در پرتو شناخت خصوصیات و شاخص های آن امکانپذیر خواهد بود. این در حالی است که چیستی و تعریف این ویژگی ها و نحوه ارتباط آنها با یکدیگر همچنان ناشناخته و مورد سوال است. در پاسخ به این سوال به عنوان هدف پژوهش، دیدگاه های منتقدین مختلف این حوزه در تطبیق با یکدیگر، به روش توصیفی- تحلیلی و به شیوه گردآوری کتابخانه ای، بررسی شدند. نتایج تحقیق در قالب ساختاری مبتنی بر، مبانی، روش و تسهیل گرهای تفکرطراحی، شرح گردید. شکل فرایندی پروسه طراحی، نظام حل مساله، انسان محوری، یادگیری از خطا، ساخت نمونه و همکاری تخصص ها از جمله مهم ترین خصوصیات برشمرده شده در این مسیر بودند. در جمع بندی بحث ویژگی های بنیادین تفکر طراحی به عنوان یک گونه مستقل از اندیشیدن با آنچه شیوه سنتی تفکر نام گرفته است، قیاس شد که نتایج حاکی از تفاوت های اساسی در اصول است. همچنین دسته بندی خصوصیات تفکر طراحی در سه حوزه مبانی، روش و تسهیل گرها، در قالب مدل انجام گردید. این دسته بندی، ساختاری ساده و کاربردی را جهت انتقال مفاهیم به مخاطبان در دسترس قرار می دهد اما امکان طرح الگوهای ساختاری دیگری نیز در آینده وجود دارد.

مطالعه در زمینه چگونگی تفکر طراحان، و مهارت های اندیشیدن آنان در فرایند طراحی معماری و پژوهش های صورت گرفته در این خصوص بیشتر به تفکر خلاق معطوف می شود. اما «تفکر» هر دو جنبه خلاق و نقاد ذهن را دربر می گیرد. در واقعیت، امروزه تفکر نقاد یک عبارت شایع در آموزش، روان شناسی، و فلسفه است. برخی دانشگاه ها درس تفکر نقاد را مطرح می کنند. افراد غیرمتخصص و معمولی، هنگام سخن از اهمیت تفکر نقاد، آن را نتیجه اصلی حاصل از تحصیل در دانشگاه می دانند. در کتب و مقالات مربوط به آموزش مرتبا به مهارت تفکر نقاد اشاره می شود.با این حال جای تعجب است، که چرا در بحث فرایند طراحی معماری، از تفکر نقاد غفلت شده است؟ مقاله حاضر درپی شناخت تفکر نقاد و اهمیت و ضرورت آن در فرایند طراحی معماری است.